«Άκουσε, πατέρα!». Σχεδόν 1.700 χρόνια αφότου γράφτηκε, μια τόσο απλή φράση προσωπικού πένθους αναδύεται από έναν τάφο στην αιγυπτιακή έρημο.
Ανάμεσα σε ιερογλυφικά, προστατευτικές επωδές, παραστάσεις του αιγυπτιακού Κάτω Κόσμου και ένα νόμισμα του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου, έχει διασωθεί η φωνή ενός γιου που εξακολουθεί να απευθύνεται στον νεκρό πατέρα του.
Η ανακάλυψη του πυραμιδοειδούς τάφου στη νεκρόπολη Μπιρ αλ-Σαγκάλα, στην όαση Ντάχλα της δυτικής Αιγύπτου, ανακοινώθηκε στις 24 Σεπτεμβρίου. Η πρώτη ανακοίνωση των αιγυπτιακών αρχών ανέφερε ότι πάνω σε λίθινη ταφική στήλη ήταν γραμμένο με κόκκινο μελάνι ένα επιτύμβιο ποίημα 19 στίχων στα αρχαία ελληνικά.
Η νεότερη ανάγνωση του κειμένου αποκαλύπτει τώρα κάτι πολύ πιο προσωπικό: έναν νεκρό που υμνείται για τη ζωή του και, στους τελευταίους στίχους, έναν γιο που εξακολουθεί να του μιλά.
Το όνομα του νεκρού αποδίδεται διαφορετικά στις δημοσιευμένες μεταγραφές —Psychtis, Pisechtes ή Pesixtis— και, σύμφωνα με την προκαταρκτική μελέτη, ενδέχεται να είχε διατελέσει δικαστής.
Το ποίημα τον εγκωμιάζει για την καλοσύνη και τη σοφία του και τον αποκαλεί «σύμβουλο στη ζωή».
Ο προσωπικός τόνος συνδυάζεται με έντονη λογοτεχνική επεξεργασία, στοιχείο που κάνει την επιγραφή ιδιαίτερα ασυνήθιστη.
Στους τελευταίους στίχους εμφανίζεται ο γιος του, Σαραπίων. Ο ιστορικός Άγγελος Χανιώτης αποδίδει την προσφώνησή του ως «Listen, father!» «Άκουσε, πατέρα!» και εξηγεί ότι ο γιος ζητά από τον νεκρό να δεχτεί τις ταφικές σπονδές και τις προσφορές των παιδιών του που τον θρηνούν. Η μικρή αυτή φράση αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο διαβάζεται ολόκληρο το εύρημα. Πίσω από την αρχαιολογική ορολογία και τις χρονολογήσεις διακρίνεται μια οικογένεια που πενθεί έναν πατέρα και μετατρέπει αυτή την απώλεια σε γραπτό λόγο.
Ο ιστορικός και επιγραφολόγος Άγγελος Χανιώτης, καθηγητής Αρχαίας Ιστορίας και Κλασικών Σπουδών στο Institute for Advanced Study) στο Πρίνστον, δεν συμμετείχε στην ανασκαφή, αλλά μελέτησε την επιγραφή και τη χαρακτηρίζει «ιδιαίτερα λογοτεχνικό και πρωτότυπο επίγραμμα».
Η γραμματική του κειμένου, όπως επισημαίνει, θυμίζει εκείνη των ομηρικών επών, ενώ ξεχωρίζει και η χρήση διακριτικών σημείων, όπως οι τόνοι.
Για τον Χανιώτη, η παρουσία τους αποτελεί ένδειξη του υψηλού μορφωτικού επιπέδου του ανθρώπου που συνέταξε το ποίημα.
Το επιτύμβιο κείμενο χρονολογείται στα τέλη του 3ου ή στις αρχές του 4ου αιώνα μ.Χ., όταν η Αίγυπτος βρισκόταν υπό ρωμαϊκή κυριαρχία. Ο τάφος ανήκει στη νεκρόπολη της αρχαίας Μώθιδος (Mothis), της σημερινής Μουτ, που ήταν η πρωτεύουσα της όασης κατά την πτολεμαϊκή και τη ρωμαϊκή περίοδο.
Η περιοχή Μπιρ αλ-Σαγκάλα ανασκάπτεται συστηματικά από το Ανώτατο Συμβούλιο Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου από το 2002 και οι διαδοχικές ανασκαφικές περίοδοι έχουν φέρει στο φως πολυάριθμους τάφους διαφορετικών αρχιτεκτονικών τύπων.
Η κλίμακα και η κατασκευή ορισμένων από αυτούς οδηγούν τους αρχαιολόγους στην εκτίμηση ότι η νεκρόπολη προοριζόταν, τουλάχιστον εν μέρει, για μέλη των ανώτερων στρωμάτων της πόλης.
Ο ίδιος ο νέος τάφος συμπυκνώνει αυτή τη συνύπαρξη πολιτισμικών παραδόσεων. Είναι χτισμένος από ωμόπλινθους και προοριζόταν για έναν άνδρα και τη σύζυγό του, ενώ πάνω από τους ταφικούς θαλάμους υψώνεται πυραμιδοειδής κατασκευή.
Δεκατέσσερα σκαλοπάτια οδηγούν σε μια μνημειακή είσοδο από ψαμμίτη, κατασκευασμένη σύμφωνα με τον αιγυπτιακό αρχιτεκτονικό τύπο.
Το ελληνικό ποίημα συνυπάρχει, έτσι, με ένα μνημείο που διατηρεί καθαρά αιγυπτιακές ταφικές και εικονογραφικές παραδόσεις.
Η είσοδος φέρει ιερογλυφικές επιγραφές με ταφικές επικλήσεις και προστατευτικές επωδές. Στο επάνω μέρος της υπάρχει αιγυπτιακό γείσο με φτερωτό ηλιακό δίσκο και δύο κόμπρες, ενώ η λίθινη πλάκα που σφράγιζε την είσοδο φέρει παράσταση του Όσιρι πλαισιωμένη από προστατευτικά κείμενα.
Στο υπέρθυρο απεικονίζεται επίσης μια σπάνια σκηνή από την έβδομη ώρα του Imy-Duat ή Amduat, ενός από τα αρχαία αιγυπτιακά Βιβλία του Κάτω Κόσμου, που περιγράφει το νυχτερινό ταξίδι του θεού Ήλιου στον κάτω κόσμο. Σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, είναι η πρώτη φορά που η συγκεκριμένη παράσταση καταγράφεται σε τάφο της νεκρόπολης Μπιρ αλ-Σαγκάλα.
Πίσω από την είσοδο ανοίγεται μια εγκάρσια αίθουσα με θολωτή οροφή, χτισμένη επίσης από ωμόπλινθους, ενώ στα δεξιά βρίσκονται δύο ταφικοί θάλαμοι.
Οι ανασκαφείς εντόπισαν ακόμη μια τράπεζα προσφορών και μια λεκάνη καθαρμού από ψαμμίτη, κεραμικά αγγεία και ένα χάλκινο νόμισμα με ανάγλυφη παράσταση του Ρωμαίου αυτοκράτορα Κωνσταντίνου.
Παρότι το μνημείο χρονολογείται σε μια περίοδο κατά την οποία ο χριστιανισμός αποκτούσε ολοένα μεγαλύτερη παρουσία στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, μέχρι στιγμής δεν έχουν αναφερθεί χριστιανικά σύμβολα ή κείμενα μέσα στον τάφο.
Αντίθετα, το ταφικό σύνολο συνδυάζει αιγυπτιακές προστατευτικές παραστάσεις και τελετουργίες, ελληνικό ποιητικό λόγο και αντικείμενα της ρωμαϊκής περιόδου.
Δεν πρόκειται απλώς για τρεις πολιτισμούς τοποθετημένους ο ένας δίπλα στον άλλο, αλλά για μια κοινωνία στην οποία γλώσσες, θρησκευτικές πρακτικές και τρόποι αντιμετώπισης του θανάτου είχαν διασταυρωθεί επί αιώνες.
Υπάρχουν επίσης ενδείξεις ότι το μνημείο χρησιμοποιήθηκε ξανά σε μεταγενέστερη περίοδο. Στο ανώτερο τμήμα του αποκαλύφθηκε παρεκκλήσιο από ωμόπλινθους, κατασκευασμένο πάνω από την κύρια είσοδο, ενώ μπροστά του βρέθηκε ταφικό ιερό με τέσσερις τετράγωνους κίονες, επίσης από ωμόπλινθους.
Η μεταγενέστερη αυτή προσθήκη δείχνει ότι η χρήση του χώρου δεν σταμάτησε απαραίτητα με τις αρχικές ταφές.
Το Μπιρ αλ-Σαγκάλα έχει ιδιαίτερη αρχαιολογική σημασία ακριβώς επειδή οι τάφοι του καταγράφουν αυτή τη μακρά συνύπαρξη.
Ανοιχτές αυλές, κλίμακες, βωμοί που πιθανότατα χρησιμοποιούνταν σε υπαίθριες ταφικές τελετές, πυραμιδοειδείς υπερκατασκευές και θάλαμοι με παραστάσεις από τα αιγυπτιακά Βιβλία του Κάτω Κόσμου εμφανίζονται μαζί με ελληνικά και ρωμαϊκά στοιχεία.
Η αρχιτεκτονική και η κλίμακα ορισμένων από αυτά τα μνημεία ενισχύουν την εκτίμηση ότι η νεκρόπολη εξυπηρετούσε και την τοπική ελίτ της Μώθιδος.
Μέσα σε αυτό το σύνθετο περιβάλλον, το ελληνικό ποίημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Δεν αποτελεί μόνο μαρτυρία για τη χρήση της ελληνικής γλώσσας στην Αίγυπτο της ρωμαϊκής εποχής.
Οι λογοτεχνικές του αναφορές, η προσεγμένη γλώσσα και η χρήση διακριτικών σημείων δείχνουν ότι τα ελληνικά μπορούσαν εδώ να είναι ταυτόχρονα γλώσσα παιδείας και γλώσσα ενός απολύτως ιδιωτικού συναισθήματος: της απώλειας ενός πατέρα.
Ο τάφος, λοιπόν, δεν είναι απλώς ακόμη ένα αρχαιολογικό σύνολο όπου συναντώνται ελληνικά, αιγυπτιακά και ρωμαϊκά στοιχεία.
Στον ίδιο χώρο υπάρχουν ένα ελληνικό λογοτεχνικό επίγραμμα, αιγυπτιακές παραστάσεις του Κάτω Κόσμου, προστατευτικές ιερογλυφικές επωδές, ο φτερωτός ηλιακός δίσκος, ο Όσιρις και ένα νόμισμα Ρωμαίου αυτοκράτορα. Πρόκειται για ένα μικρό αρχείο ενός κόσμου στον οποίο διαφορετικές παραδόσεις μπορούσαν να συνυπάρχουν ακόμη και μέσα στην ίδια τελετουργία του θανάτου.
Κι ανάμεσά τους σώζεται κάτι που χρειάζεται πολύ λιγότερη ερμηνεία: ένας γιος που εξακολουθεί να μιλά στον πατέρα του.